خانه / آموزش / خوشنویسی در خدمت گرافیک (۲): بررسی خط کوفی

خوشنویسی در خدمت گرافیک (۲): بررسی خط کوفی

احد رجایی

در شمارة پیشین باب بحثی گشوده شد که در آن به نقش خطوط اسلامی -که ایرانیان سهم به سزایی در شکل گیری، گسترش و به کارگیری آن ها داشته‌اند- پرداختیم و براساس نظر مرحوم استاد حبیب اله فضائلی خطوط گوناگون اسلامی را در ۸ نوع معرفی کردیم.

یکی از این خطوط خط کوفی است.

خط کوفی، خطی است که در معماری و هنرهای تزئینی کاربرد بسیار زیادی داشته و به همین دلیل، این نوع خط کوفی، کوفی تزئینی و کوفی بنّایی نام گرفته است و در بسیاری از ابنیه، مسکوکات، جلد کتاب‌ها و به خصوص در نوشتن آیات قرآن کریم در کتیبه‌ها استفاده شده است. بسته به کاربرد و محل جغرافیایی پیدایش، خط کوفی، انواع دیگری نیز دارد. آنچه اینک به اختصار بیان می‌کنیم جنبه‌ای از خط کوفی است که هنرمندان برای پدیدآوردن آثار و محصولات هنری به کاربرده اند.

حروف و مفردات خط کوفی بنّایی- که استخوان‌بندی‌اش از خط کوفی گرفته شده – از ترکیب اشکال هندسی تشکیل شده‌است. به همین دلیل چیدمان آن‌ها در یک سطر یا کنار هم قرارگرفتن‌شان در قاب‌های مستطیلی یا مربعی با فضاهای مثبت و منفی متعادل (یا به اصطلاح خوشنویسی سواد و بیاض یا خلوت و جلوت) به راحتی امکان‌پذیر است. این حروف و کلمات در دستة عناصر بصری هندسی(در مقابل عناصر بصری ارگانیک) قرار می گیرند. این ویژگی، کاربرد خط کوفی را در معماری،کتاب و صنایع دستی-که غالباً خود، اشکال هندسی و متقارن دارند- ممکن و مطلوب کرده است.(شکل۱) خط کوفی بنّایی شامل خطوط مستقیم و صاف است که به صورت افقی، عمودی و گاه موازی با هم قرار می گیرند وغالباً مهم ترین اصل، توازن و تقارن سیاهی و سفیدی در اجرای آن است.

شکل۱

برای ایجاد متنی با خط کوفی که پس از کمال یافتن به خط معقلی نیز شهرت یافت، فضای طراحی را به صورت شطرنجی، شبکه‌بندی و با توجه به خطوط شکستة شبکه، حروف و کلمات را جاگذاری می‌کنند. بنابراین در آن دور یا انحنا وجود ندارد. همین ساختار هندسی است که این خط را از دیگر خطوط متمایز کرده و ویژگی‌های بصری بسیار منحصر بفردی به آن بخشیده است و چون از آن برای نوشتن قرآن کریم و متون مقدس در کتیبه‌ها استفاده شده، در هنر اسلامی جایگاه و شأن ویژه‌ای یافته است.

البته بعضی از هنرمندان پا را از این حدّ هم فراتر گذاشته و در نوشتن خط معقلی از شبکه‌های متشکل از مثلث متساوی الاضلاع و همچنین متوازی الاضلاع بهره برده‌اند. زیرا در این اشکال زوایای ۶۰ درجه و ۱۲۰ درجه می‌توانند در کنار هم قرارگیرند و از ترکیب آن‌ها با این زوایای خاص می‌توان فضایی ۳۶۰ درجه را پرکرد.(شکل۲)

خط کوفی بنّایی از نظر شکل، دارا بودن سطوح تخت و اتصال زاویه دار خطوط و تبعیت اجزا از روابط سادة ریاضی، ساختاری هندسی دارد و با قابلیت متقارن سازی، پرکردن سطوح به صورت متوازن و متعادل را میسر می‌کند. به همین دلیل به جای ایجاد فشار بصری، آرامش را برای بیننده فراهم می‌کند. این خط دارای سادگی است و حتی در نوشتن متون با خط کوفی غالباً از نقطه پرهیز می‌شود. در عین حال خوانایی آن به قوت خود باقی می‌ماند.

شبکه بندی منظم و با قاعده، چارچوب و نظم خاص به آن می دهد و قرار دادن آن در بناها در کنار دیگر عناصر بصری را راحت می‌کند. این سادگی امکان اختصار را – که ویژگی‌های اساسی طراحی نشانه‌های گرافیکی و عناصر بصری  است – به خوبی فراهم می‌کند. حتی در مواردی به صورت قالب‌های پیچیده و رازآلود نوشته شده و در عین حال قابل خواندن بوده است.

در نشانه‌های بصری تعادل فضاهای مثبت و منفی از ضروریات است و خط کوفی بنّایی این صفت را به بهترین شکل ممکن داراست به طوری که در آثار هنرمندان به مواردی برمی‌خوریم که هم فضای سفید را می‌توان خواند و هم فضای سیاه را. (شکل۳)

شکل۳

هنرمندان ایرانی تغییری در خط کوفی بنّایی به وجود آورند و به جای تساوی فضاهای مثبت و منفی، یکی را کم و دیگری را زیادتر گرفتند و از این رهگذر جلوة تازه‌ای به آن بخشیدند. به دلیل ویژگی‌های خط کوفی بنّایی اجرای آن در گلیم بافی و حصیربافی که از هنرهای ایرانیان بوده، امکان پذیر است  به طوری که استفاده از متن و نوشته در اینگونه هنرها را فراهم کرده‌ است.(شکل۴)

این ویژگی باعث شده که خط کوفی بنّایی قابلیت بافت پذیری داشته باشد و از ظرفیت پذیرش بافت برای جلب مخاطب بهره ببرد. هنرمندان معاصر در طراحی های گرافیکی خود از این خط بهره‌‌های فراوان برده‌اند در این خصوص می‌توان از تکرار الله اکبر در پرچم جمهوری اسلامی ایران یاد کرد که طراح آن از خط معقلی استفاده کرده است.(شکل۵)

شکل۵

نشانة کتاب فیلم از آقای مصطفی اسدالهی و نشانة انتشارات صراط اثر آقای محمد احصایی از دیگر نمونه‌های قابل ذکر است.(شکل ۶ و ۷)

شکل ۶و۷

نتیجه آن که خط کوفی معقلی با ساختار هندسی را می توان از فرم ساده تا پیچیده اجرا کرد. این خط به دلیل دارا بودن خصوصیات ممتاز و منحصر به فرد در اجرای فرم های بصری دارای استحکام و زیبایی است و هنرمند گرافیست می‌تواند از سادگی، امکان اجرا در سطوح افقی، عمودی، مورب، موازی، زاویه‌دار و شبکه‌ای، رازآلود بودن و امکان تغییر فضاهای مثبت و منفی آن برای خلق نشانه‌ها به خوبی بهره ببرد. همچنین دست او برای حذف، اضافه کردن، جابجایی و تکرار در عناصر بصری باز است.

برگرفته از دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات معماری ایران، شماره۱۰

حتما ببینید

مقدمه‌ای بر طراحی صحنه در تلویزیون

عبدالعباس برغشی    در اين مقال قصد داریم از هنری سخن برانیم که در میان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *