خانه / رسانه / مطالعه رسانه‎های جدید: طرح یک چارچوب

مطالعه رسانه‎های جدید: طرح یک چارچوب

نویسنده: بهزاد کریمی

اکنون دیگر برای همه مسلم شده است که فضای مجازی و رسانه‎هایش به سرعت و به‎طور فزاینده و غیرقابل برگشتی درحال تغییردادن همه ابعاد و لایه‎های زندگی ما هستند. نکته مهم تر اینکه این پدیده‎ از عناصر، ابعاد و لایه‎های گوناگون و پیچیده‌ای‎ تشکیل شده که مدام در حال تغییر است و همین امر مطالعه آن را بسیار دشوار کرده است. زیرا پرداختن به هریک از ابعاد و لایه‎‎های آن ممکن است ما را چنان درگیر برخی جزئیات کند که درک«کلیت»رسانه‎های جدید را از دست بدهیم و بدین ترتیب تصویری که از این دنیای نوپدید ترسیم می‎کنیم به اندازه کافی بزرگ و گویا نباشد. با این وصف، رفع این مشکل چگونه ممکن است؟ ما در این مقاله تلاش کرده‎ایم با مرور یکی از الگوهای مطرح در پژوهش‎های مرتبط با رسانه‎های جمعی و متناسب‎سازی آن با مطالعه فضای مجازی و رسانه‎های جدید، به این پرسش، پاسخی نسبتاً درخور بدهیم. پاسخ ما در اینجا اگرچه بسیار کوتاه و کلی است، اما امیدواریم این مقاله بتواند برای تفکر در باب رسانه‎های جدید یک چارچوب عمومی مناسب و قابل وصول ارائه کند که در پرتو آن بدانیم هنگام تفکر و سخن گفتن از رسانه‎های جدید، مشغول حرف‎ زدن در باره کدامیک از ابعاد و جنبه‎های این رسانه‎های نوپدید هستیم.

   «راجر ویمر» و«جوزف دومینیک» در دسته‎بندی مسائل پژوهش‎هایی که به رسانه‎های جمعی پرداخته‎اند، چهار مرحله را شناسایی کرده و پرسش‎های مربوط به هر دوره را مشخص کرده‎اند. گام‎های مورد نظر آنها، اگرچه عمدتاً بر مراحل پژوهشی که درباره رسانه‎های جمعی صورت گرفته مربوط است، ولی همچنانکه در ادامه خواهیم دید، در مراحل مورد نظر الگوهایی وجود دارد که برای مشخص کردن قلمروهای گوناگون مطالعه رسانه‎های جدید نیز بسیار مفیدند. مراحل چهارگانه این نویسندگان شامل دوره‎هایی از ابداع تا فراگیرشدن استفاده از یک رسانه است.

این مراحل به ترتیب عبارتند از: 1) پژوهش در باره خود رسانه،  2) مصارف و مصرف‎کنندگان رسانه، 3) مطالعه تأثیرات رسانه، و 4) اینکه چگونه می‎توان رسانه را برای اهداف مورد نظر، بهبود بخشید.

   همان‎گونه که ملاحظه می‎شود، مراحل مذکور با گام‎هایی که مطالعات رسانه‎های جدید در طول این سال‎ها طی کرده‌اند و خواهند کرد، تا حد زیاد همخوانی دارد. اکنون با استفاده از مطالب ویمر و دومینیک، بارزترین مسائلی که پژوهشگران را در هر مرحله از مطالعه رسانه‎ها با خود درگیر می‎سازد، به ترتیب شرح می‎دهیم.

    اولین مرحله از پژوهش‎هایی که به رسانه ‎پرداخته‎اند، به خود رسانه، یعنی به ذات و «ماهیتم»  آن معطوف بوده‎اند. در این مرحله مساله این است که رسانه مورد نظر چیست، چه سرشتی دارد و چگونه عمل می‎کند؟ مستلزم چه نوع فناوری است؟ چه شباهت‎ها و چه تفاوت‎هایی با رسانه‎های پیشین دارد؟ چه خدماتی ارائه می‎دهد و چه کارکردهایی دارد؟ چه کسانی به این رسانه جدید دسترسی خواهند داشت و هزینه این دسترسی و استفاده از آن چقدر است؟

مرحله دوم پژوهش‎ها زمانی آغاز می‎شود که رسانه تکوین یافته است. در این مرحله بحث‎ها معمولاً حول محور این پرسش‎ها می‎چرخد که «مردم از رسانه مذکور چگونه استفاده می‎کنند؟»

برای مصارفی چون کسب اطلاعات، سرگرمی، صرفه جویی در وقت و یا چیزهای دیگر؟ از این رسانه نوپدید چه گروه‎های سنی و چگونه استفاده می‎کنند؟ آیا پیش‎بینی اولیه در مورد استفاده از این رسانه‎ها درست بوده یا خیر؟ غیر از آنچه در ابتدا پیش‎بینی شده بود، چه کارکردهای جدیدی درباره این رسانه مشهود است؟

مرحله سوم پژوهش، شامل بررسی آثار اجتماعی، روان‎شناختی و فیزیکی رسانه‎ است. عمده پرسش‌های این مرحله عبارتند از اینکه: «مردم چه میزان از وقت خود را صرف این رسانه می‎کنند؟ آیا استفاده از این رسانه موجب تغییر دیدگاه‎ها می‎شود؟ مصرف‎کنندگان از این رسانه چه می‎خواهند؟ آیا می‎توان تأثیرات و پیامدهای سوء به آن نسبت داد؟ این رسانه چه کمکی به مردم می‎کند؟ آیا می‎توان این رسانه را با رسانه‎های دیگر در هم آمیخت و همگرا کرد؟»

  سرانجام در مرحله چهارم، به این پرسش می‌رسیم که «کارایی این رسانه از بُعد فنی و مصرف را با استفاده از چه شیوه‎های می‎شود بهبود بخشید و آن را در دسترس همگان قرار داد؟ چگونه می‎توان آن را برای بهبود کیفیت زندگی و ارتباطات روزمره مردم بهینه ساخت؟ آیا راهی برای بهبود محتوای این رسانه وجود دارد؟ این رسانه از بعد درآمدزایی چگونه است و چه ظرفیت‎هایی دارد؟»

   نکته‎ای که در پایان این بخش به طور قطع باید به آن توجه داشت این است که مراحل چهارگانه‎ای که به آنها اشاره شد، به هیچ وجه مراحل «خطی» نیستند؛ یعنی نباید چنین تصور شود که مسائل هر دوره مختص همان دوره است و در دوره‎های دیگر مطرح نمی‎شود یا دربارة آن پژوهشی صورت نمی‌گیرد، هرگز چنین نیست. خود ویمرها گوشزد می‎کنند که به محض ابداع و بهره‎برداری از یک رسانه، چه بسا در هر چهار مرحله پژوهش‎هایی انجام و پرسش‎ها و پاسخ‎ها مدام بازاندیشی شوند. به گفته این دو نویسنده، پژوهش امری پایان‎ناپذیر است و هر پژوهش در عین پاسخگویی به پرسش‎های مورد نظرش، می‎تواند واجد پرسش‎هایی جدید باشد. اساساً ماهیت پژوهش، این چنین است. باری، همان‎طور که در مرور مراحل چهارگانه بالا ملاحظه شد، میان کلیات «مسائل» مربوط به رسانه‎های جمعی و رسانه‎های جدید، الگوهایی مشابه و شباهت‎های زیاد وجود دارد که توجه دقیق به آنها و همچنین مناسب‎سازی آن مراحل با پژوهشی که در مورد رسانه‎های جدید در تمام دنیا از جمله در کشورمان در جریان است، می‎تواند ما را در درک بهتر موضوع‎های مختلف مرتبط با رسانه‎های جدید و قلمروی که برای تفکر و سخن گفتن در باره آنها انتخاب می‎کنیم، یاری کند.

     هنگام مواجهه با یک رسانه نوپدید (مرحله اول پژوهش‎ها)، اولین پرسش‎هایی که مطرح می‎شود پرسش از ذات و ماهیت این رسانه جدید است. درباره فناور‎های جدید ارتباطی نیز همین الگو بیش و کم قابل مشاهده است. برای نمونه، از سه دهه پیش تا به امروز، اینکه «رسانه‎های جدید» چه هستند و لفظ «جدید» در این نامگذاری به چه معنی است؛ و چه چیزی رسانه‎های امروز را از رسانه‎های جمعی متمایز می‎سازد، موضوع خیلی از کتابها و پژوهش‎ها بوده و هست (2).

می‎تواند ما را در درک بهتر موضوع‎های مختلف مرتبط با رسانه‎های جدید و قلمروی که برای تفکر و سخن گفتن در باره آنها انتخاب می‎کنیم، یاری کند.

     هنگام مواجهه با یک رسانه نوپدید (مرحله اول پژوهش‎ها)، اولین پرسش‎هایی که مطرح می‎شود پرسش از ذات و ماهیت این رسانه جدید است. درباره فناور‎های جدید ارتباطی نیز همین الگو بیش و کم قابل مشاهده است. برای نمونه، از سه دهه پیش تا به امروز، اینکه «رسانه‎های جدید»  چه هستند و لفظ «جدید»  در این نامگذاری به چه معنی است؛ و چه چیزی رسانه‎های امروز را از رسانه‎های جمعی متمایز می‎سازد، موضوع خیلی از کتابها و پژوهش‎ها بوده و هست.

   موضوع‎هایی که فناوری‎های جدید ارتباطی را در چارچوب مسائل مربوط به مرحله دوم، یعنی دوره پس از تکوین رسانه قرار می‎دهد، پرسش‎هایی است که محوریت آن طبقه‎بندی گروه‎های سنی استفاده‎کننده از اینترنت و شبکه‎های اجتماعی است؛ علاوه براین، نحوه استفاده این کاربران از این فناوری‎ها، مصارف استفاده آنها، بررسی کارکردهای پیش‎بینی‎شده در مورد این رسانه‎ها و همچنین مطالعه کارکردهای پیش‎بینی‎‎ نشده‎ است. منظور از «کارکردهای پیش بینی نشده»  آن دسته از کارکردهایی هستند که غالباً محصول سازندگان یک رسانه یا طراحان یک برنامه رایانه‌ای نیستند، بلکه آن کارکردها را مهارت‎ها و خلاقیت‎های استفاده‎کنندگان پدید می‎آورد و این استفاده‎های ابتکاری، رفته رفته توجه طراحان آن را به خود جلب می‎کند و آنها تلاش می‎کنند در نمونه‎های بعدی خود، این کاربردها و خدمات جدید را به نرم‎افزار مورد نظر، اضافه کنند. برای مثال، »استفاده‎‎های افزوده ازموبایل، یا پیام‎رسان‎های فوری(اپ‎ها) برای آموزش‎های دسته جمعی همزمان، در طراحی اولیه تلگرام یا واتس‎اپ احتمالاً دیده نشده بودند.

    بررسی آثار و پیامدهای مختلف اینترنت، رسانه‎ها و شبکه‎های اجتماعی بر کاربران کودک و نوجوان و به‎طور کلی بر جامعه، یادآور پژوهش‎های مرحله سوم مطالعه درباره رسانه‎هاست. بخش عمده‎ای از پژوهش‎هایی که در سه دهه اخیر در دنیا و در کشور خودمان انجام شده‎اند، در پی بررسی آثار مثبت و منفی فناوری‎های جدید ارتباطی بوده‎اند. در این زمینه نیز کم و بیش ما با همان پرسش‎هایی رو‎به‎رو هستیم که پیش از این درباره رسانه تلویزیون مطرح بود. البته این گفته به این معنی نیست که ظرفیت‎های بالقوه و بالفعل اینترنت و فضای مجازی و رسانه‎های جدید و همچنین ویژگی‎های منحصر به فرد آنها، هم‎سطح خصوصیات تلویزیون است، اما پرسش‎هایی که امروزه در باب آثار و پیامدهای آشکار و نهان رسانه‎های جدید مطرح می‎شود، بی‎شباهت به پرسش‎های پیشین نیست. برای همین، کمتر پژوهشگر و اندیشمندی را می‎توان یافت که درباره دنیای رسانه‎‎ای جدید مطلبی بنویسد و از بخش تاریک یا خاکستری این دنیای رسانه‎ای جدید  و آثار مثبت و منفی آن بر جامعه و اینکه حضور فراگیر این رسانه در زندگی روزمره مردم چه تغییراتی در جامعه به وجود آورده است یا خواهد آورد، حرفی حتی به اشاره نگفته باشد.

  در مرحله چهارم چارچوب ویمر و دومینیک، سخن از پژوهش‎هایی است که مساله و موضوع آنها، راه‎های بهبود استفاده از یک رسانه نوپدید و بهینه‎کردن کارایی‎های مختلف آن برای جامعه است. چنانچه این مرحله را نیز همچون مراحل پیشین با مسائل امروز رسانه‎های جدید مرتبط سازیم، وارد حوزه‎ای از پژوهش‎های رسانه‎های جدید و فضای مجازی می‎شویم که در زیرمجموعه مباحث «تعامل انسان – رایانه‌»  قرار می‎گیرد و به‎طور خاص بر «ارزیابی تجربه کاربر» در استفاده از برنامه‎های مختلف رایانه‌ای و حتی بازی‎های رایانه‎ای متمرکز است. در این دست پژوهش‌های بین‌رشته‎ای که متاسفانه در کشور ما کمتر به آن توجه شده، عمده پرسش‎ها این است که کیفیت تجربه یک کاربر هنگام تعامل با یک محصول (سخت‎افزار یا نرم‎افزار) -برای نمونه موبایل- چگونه است؟ مفهوم غرق‎شدن در بازی رایانه‌ای، بازی با انگیزة سرگرمی، بررسی کارایی یک محصول پیش یا پس از تولید، برای کاربر و نحوه انطباق کاربر با محصول مورد نظر چگونه است و از ارزیابی تجارب کاربران چگونه می‎توان به نفع بهینه‎کردن برنامه‎های رایانه‌ای استفاده کرد؟

   از هنگام فراگیر‎شدن استفاده از فناوری‎های ارتباطی جدید، تفکر و سخن‎گفتن درباره این فناوری‎ها و رسانه‎های نوپدید در محافل دانشگاهی و غیردانشگاهی به شدت رو به افزایش بوده است. با وجود این، پیچیدگی، چندلایه‎ بودن و به ویژه ماهیت مدام در حال تغییر این فناوری‎ها موجب شده تا گاه ندانیم پرسش‌هایی که درباره این رسانه‎ها مطرح می‎کنیم به‎ طور مشخص به کدام جنبه از فضای مجازی و رسانه‎های جدید مربوط می‎شود. ما در این نوشته به کمک دوره‎های پژوهش در رسانه‎های جمعی که توسط راجر ویمر و جوزف دومینیک به شکل یک فرایند چهار‎مرحله‎ای صورت‎بندی شده‎اند، تلاش کردیم تا برای تفکر، طرح پرسش و پژوهش درباره رسانه‎های جدید نیز، یک چارچوب عام و قابل اجرا ارائه دهیم. هسته اصلی این چارچوب آشکارا به ما کمک می‎کند که هنگام پرسش از رسانه‎های جدید بدانیم پرسش یا پرسش‎های مورد نظر ما به طور مشخص به کدام جنبه از فناوری‎های ارتباطی جدید و فضای مجازی مربوط است و برای پاسخ به آن پرسش‎ها نیازمند چه منابعی هستیم، کجاها را باید جستجو کنیم و در صورت نیاز، به کدام نظریه‎ها مراجعه کنیم. بدیهی است که این چارچوب به شکل‎های مختلف و بنا به خلاقیت‎ها و تخیل پژوهشگر می‎تواند بهینه شود و پا به پای پرسش‎های تازه‎ای که مواجهه با دنیای رسانه‎ای جدید پیش روی ما می‎گذارد، پیش برود. چارچوب مذکور به‎ویژه از آن رو برای ما اهمیت دارد که معتقدیم طرح درستِ پرسش و پیدا‎کردن میدان و قلمرو آن، خود نیمی از پاسخ است.

 

حتما ببینید

تأثیر بیماری کووید19 بر آینده صنعت رسانه

    IntoTheMinds ، شرکتی در حوزه کسب و کار است که در موضوع بازاریابی پژوهش …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *