خانه / گریم / تاریخچة مختصر گریم در ایران

تاریخچة مختصر گریم در ایران

نویسنده: مجید خلج

عبدالحسین سپنتا

      در سال 1314 وقتی عبدالحسین سپنتا در سی سالگی، اولین فیلم سینمایی ایران را در هندوستان با کمپانی امپریال بمبئی درباره زندگی فردوسی ساخت، هرگز باور نمی‌کرد نمایش فیلمش- با وجود تایید وزارت معارف- پس از سه روز متوقف شود، فقط به دلیل اینکه رضا شاه از بازیگری که نقش سلطان محمود غزنوی را بازی می کرد، خوشش نیامده بود و اعتقاد داشت فردوسی -شاعر نامدار ایرانی – نباید در برابر چنین بازیگر بی یال و کوپالی منظومة رستم و سهراب را بخواند، پس دستور داد صحنه‌های دربار سلطان محمود دوباره فیلمبرداری شود.

شاید این اولین اعتراض به همخوانی نداشتن نقش و شخصیت در آن سا‌‌ل‌ها بود. سا‌‌ل‌ها بعد حوالی سال 1334 جوانی به دعوت اسکویی- مدیر تئاتر آناهیتا- به این گروه پیوست که علاقه زیادی به هنر گریم داشت، تا آن زمان بازیگرهای نمایش‌های رو حوضی و سیاه بازی به طور معمول خودشان را با لوازم ابتدایی گریم می‌کردند برای مثال از عسل به جای چسب، از پشم گوسفند به جای ریش، از دوده برای سیاه کردن چهره مبارک در نمایش سیاه‌بازی و از گچ برای سفید کردن مو استفاده می‌کردند. بازیگرانی مثل علی خان نصر، میر عمادی،کنعانی و اکبر مشکین بهتر از دیگر بازیگرها خودشان را گریم می‌کردند. 

بیژن محتشم

با آمدن بیژن محتشم به تئاتر آناهیتا، مرحوم خاکدان-به درخواست محتشم- کتاب‌های گریم را از زبان روسی به فارسی برگرداند و این چنین بود که این جوان خوش ذوق، بر اساس دستورالعمل‌های این کتاب‌ها، تحقیق و ساخت مواد گریم را با مواد معدنی و گیاهی آغاز کرد و بدین ترتیب و برای اولین بار، گریم به طور مستقل توسط گریمور بر صورت بازیگران صورت گرفت. با اکران فیلم گاو ( ساختة داریوش مهرجویی) در سال 42 سینمای ایران تکانی به خود داد و نیاز به گریم در سینمای ایران احساس شد. اما دانش اولیه گریم خیلی فراگیر نبود، دوسه نفری به عنوان گریمور فقط به آرایش و پیرایش موها و ریش و سبیل بازیگران می‌پرداختند و گاهی با راهنمایی بیژن محتشم و با مواد اولیه، کمی به تغییر چهره بازیگران به سمت شخصیت فیلم کمک می‌کردند تا اینکه تلویزیون آموزشی ثابت پاسال در محل فعلی شبکه دو آغاز به کار کرد و محتشم رسماً از گروه آناهیتا جدا شد و به عنوان گریمور کار خود را در تلویزیون آغاز کرد. با افتتاح رادیو تلویزیون ملی ایران در سال 1345 او جزو پنج نفر نخستی بود که به استخدام این سازمان درآمد. اما فقر تخصص در گریم و نبود لوازم حرفه‌ای گریم موجب شد محتشم از سوی مدیران تلویزیون ملی برای فراگیری حرفه‌ای هنر گریم به خارج از کشور اعزام شود. آلمان، ایتالیا، انگلیس و امریکا کشورهایی بودند که محتشم به آنها سفر کرد و با کوله‌باری از تخصص و تجربه به ایران بازگشت. خاصه آنکه این جوان خوش ذوق و خلاق در دوران فراگیری گریم، در هالیوود دستیار »چمبرز«  در گریم فیلم سیاره میمون‌ها بود، فیلمی که اسکار بهترین گریم را نصیب چمبرز و گروهش کرد. بیژن محتشم با افتخار و تجربه‌ای ارزشمند -به همراه مقدار زیادی لوازم گریم از بهترین برندها – به ایران بازگشت. حالا بهترین زمان برای آموزش و گسترش گریم در تلویزیون و سینما و تئاتر ایران بود. آن هم درست در زمانی که سینما و تلویزیون با سرعتی غیر قابل تصور پیش می‌رفت.

استاد بیژن محتشم

در این سال‌ها محتشم در بخش سینما و تلویزیون و خانم میهن در بخش گریم تئاتر دانشگاه تهران به تدریس گریم به دانشجویان پرداختند و این چنین بود که دهه پنجاه- با کامل شدن گروه استادان گریم تئاتر و سینما و تلویزیون دانشگاه تهران- به دورانی برای گسترش و شکوفایی گریم کشور تبدیل شد. حالا دیگر چهره‌پردازها در فیلم‌ها و سریال‌ها به شخصیت پردازی و طراحی گریم چهره بازیگران بر اساس نقش‌هایشان همت گماردند و فیلم‌ها و سریال‌ها رنگی تازه بخود گرفتند. اما کلیشه‌ای بودن سینما در فیلم‌های فارسی و روتین شدن سریال‌ها در تلویزیون، مجالی به ارائة گریم حرفه‌ای نمی‌داد. سریال‌های همچون اختاپوس، تلخ و شیرین، خارج از محدوده و دلیران تنگستان همگی تقریبا نیاز به تیپ سازی داشتند و گریم‌های خیلی خاص، کاربرد کمی در آنها داشت. در سینما نیز وضع بهتر از تلویزیون نبود، مگر یکی دو مورد که به ابتکار عبدالله اسکندری برای اولین بار در تاریخ سینمای ایران برای فیلم سوته‌دلان بروی سر بازیگر فیلم قطعه‌ای نصب شد تا سر او بزرگتر(به اصطلاح دوکله) به نظر برسد. اما اوج شکوفایی گریم ایران به سریال‌ها وفیلم‌های دهه شصت مربوط می‌شود. زمانی که به معنای واقعی هنر گریم در ایران به نمایش گذاشته شد و طراحی گریم به یکی از ارکان مهم سینما و تلویزیون تبدیل شد. سریال سربداران ساخته محمد علی نجفی جلوه های زیبایی از طراحی گریم در شخصیت پردازی هنرپیشه هایی  چون امین تارخ در نقش  شیخ حسن جوری، فیروز بهجت محمدی در نقش طوقای، علی نصیریان در قاضی شارع، افسانه بایگان در نقش ترکان خاتون و خیلی از بازیگران مطرح را به نمایش گذاشت. بیژن محتشم و جلال الدین معیریان به عنوان طراحان گریم این سریال به معنای واقعی توانمندی و چیره دستی  خود را در گریم نشان دادند.

دکتر مهین میهن

عبدالله اسکندری

در سریال هزار دستان ساخته علی حاتمی نیز شاهکار دیگری در عرصة چهره‌پردازی و طراحی گریم رقم خورد و گریم‌های بازیگران این سریال را برای همیشه در ذهن اهالی هنر و مخاطبان هزاردستان ماندگار کرد. جلالدین معیریان و عبدالله اسکندری در این سریال، سطح کیفی گریم را به اوج خود رساندند وگریم‌هایی را طراحی کردند که در تاریخ گریم ایران دیگر تکرار نشد.

فیروز بهجت محمدی در سربداران

علی نصیریان و افسانه بایگان در سربداران

طراحی گریم شخصیت‌هایی چون رضا تفنگچی و رضا خوشنویس(جمشید مشایخی) ، ابولفتح (علی نصیریان)، مامور تامینات (جهانگیر فروهر)، شعبون استخونی (محمد علی کشاورز) ، خان مظفر(عزت الله انتظامی) و مفتش شش انگشتی (داوود رشیدی) و سایر بازیگران که در نهایت وسواس و دقت و اوج خلاقیت و شناخت و درک از  شخصیت آنها انجام شد. از سوی دیگر جلوه های ویژه گریم این سریال جلوه‌ای نو در ساخت قطعات بدن مثل ساخت ماکت سر مامور تامینات(جهانگیر فروهر) -در صحنه بریده شدن سر او توسط شعبون استخونی- با زیبایی هر چه تمامتر به نمایش گذاشت و به افتخارات طراحان گریم این سریال افزود.

استاد علی حاتمی سرصحنه هزاردستان

گریم خان مظفر و مفتش در نمایی از هزاردستان

 

در سریال امام علی ساخته داوود میر باقری نیز عبدالله اسکندری در طراحی گریم در خلق شخصیتهای سریال آنچنان استادانه و بی بدیل عمل کرد که جایگاه گریم در بالاترین سطح تثبیت شد و می‌توان گفت از آن تاریخ به بعد طراحی گریم می‌توانست  برای بازیگران شهرتی غیر قابل تصور ایجاد کند مانند نقش مالک اشتر(داریوش ارجمند) و قطام (ویشکا آسایش) و در عین حال جلوه‌های ویژه گریم در این سریال تحولی  بی بدیل در گریم ویژه ایجاد کرد .

گریم مالک اشتر در سریال امام علی(ع)

شکوه و اقتدار کار استادان گریم در سینما هم در آثاری همچون کمال‌الملک با طراحی جلال الدین معریان تکرار شد. در تئاتر نیز شاگردان خانم میهن، تفاوتی شگرف در چهره پردازی و ساخت ماسک وبخش های ویژه ایجاد کردند. بدین ترتیب روند تکامل گریم در ایران از سال  1334تا 1370 به روایتی که آمد، صورت پذیرفت.

گریم سفیررومی در سریال امام علی(ع)

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *