خانه / گرافیک / خوشنویسی / خوشنویسی در خدمت گرافیک (2) : بررسی خط محقق و ریحان

خوشنویسی در خدمت گرافیک (2) : بررسی خط محقق و ریحان

در شماره های پیشین طی چند مقاله درمورد خطوط اسلامی صحبت کردیم. گفتیم از لحاظ قدمت خط کوفی دارای سابقة  بلندی است. اما روان نویسی خط کوفی سخت است. از اوائل قرن سوم هجری هنرمندان مسلمان به دنبال ابداع خطوط جدیدی بودند که اشکال ساده‌تر و در عین حال اندام زیبا و موزونی داشته باشند. علی رغم تنوع اقلام در زمان‌ها و مناطق جغرافیایی گوناگون می‌توان خطوط جدید را در شش نوع برشمرد که عبارتند از : محققّ، ریحان، ثلث، نسخ، توقیع و رقاع.

گمانه‌زنی‌های گوناگونی در مورد تقدم و تأخر این خطوط مطرح است، امّا مسلم است این اقلام پایة  خوشنویسی اسلامی هستند و تا قرن هفتم که ایرانی‌ها خطوط تعلیق و نستعلیق را ابداع کردند( و تا قرن یازدهم به کمال رساندند)، این اقلام شش گانه سرآمد هنر خوشنویسی بوده اند. در این خطوط خط محققّ سرمنشأ و خاستگاه دیگر خطوط بوده است. خط محققّ دارای اندام درشت، فواصل منظم، سادگی و یکنواختی است و این ویژگی‌ها، آن را در جایگاه رفیع و باشکوهی قرار داده است. در این خط، حروف شکل ثابتی دارند و با دیگر حروف اشتباه نمی‌شوند. این ویژگی قابلیت خوانایی خط محققّ را بالا برده است. به علاوه برخلاف بعضی دیگر از خطوط حروف و کلمات در خط محققّ متداخل نوشته نمی‌شوند. به این دلایل این خط برای نگارش متون، کارایی زیادی داشته است. یک سده بعد از خط محققّ، خط ریحان پدید آمد که شباهت زیادی به خط محققّ دارد. این دو خط شباهت هایی با خط ثلث دارند و تا حدود قرن یازدهم هجری هر سه برای کتابت قرآن کریم استفاده می‌شدند.

در روزگار ما یکی از وجوه مهم هنر گرافیک طراحی فونت است. در طراحی فونت دو معیار مهم همواره باید مدّ نظر باشد: یکی خوانایی و دیگری زیبایی. البته معیار خوانایی بسته به بستر ارائة  متن متفاوت است. خوانایی متون چاپی دارای اقتضائاتی است که متفاوت از خوانایی متن در صفحة  نمایشگر رایانه یا تلویزیون یا تلفن همراه است.

بوکهارت معتقد است: ” شریف ترین هنر بصری در جهان اسلام هنر خوشنویسی و خطاطی است.“

به طورکلی هنر خوشنویسی حاصل تلاش هنرمندان مسلمان در کتابت هنرمندانة  قرآن کریم است و چون این هنر برای بیان مفاهیم و رموز کلام الهی پدید آمده، اصالتاً ریشة  دینی دارد و همواره در خدمت معنویت و دین بوده است. این هنرمندان از یک سو برای ترویج کلام خدا و استفادة  مومنان باید قرآن را به نحوی می‌نگاشتند که خواننده برای خواندن آن به تکلّف نیفتد و از سوی دیگر برای بیان زیبایی کلام و مفاهیم آن، از زیباترین اشکال بصری برای حروف و کلمات استفاده کرده‌اند.

گفته می‌شود قدیمی‌ترین قرآن به خط نسخ، اثر ”ابن بواب“ است که در سال 391 هجری در شهر بغداد نگارش شده و اینک در کتابخانة  چستربیتی نگهداری می‌شود.

همچنین قدیمی ترین قرآن به خط محقق نیز در سال 555 هجری در ایران کتابت شده است. (شکل 1)

امّا ببینیم ویژگی‌های خطوط ثلث، محقق و ریحان چیست که موجب شده در کتابت قرآن کریم از آنها استفاده شود.

مهمترین ویژگی این خطوط، سادگی و خوانایی آنهاست. حروف به راحتی قابل تشخیص‌اند چه زمانی که جدا نوشته می‌شوند، چه زمانی که متصل نوشته می‌شوند و فاصلة  حروف و انحنای آن‌ها نیز به گونه‌‌ای است که سفیدی و سیاهی متعادلی در نوشته ایجاد می‌کنند.

   از مهم‌ترین ویژگی‌های خط‌های محقق، ریحان و ثلث در کتابت قرآن کریم مطابق با روایات و دستورات اسلام، خوانایی و پرهیز از پیچیدگی است. از این رو آشکار بودن حروف(تحقیق) در میان حروف متصل (ترکیب)  یا حروف منفصل (مفردات) با مدّ و قصر و  نیز فاصلة حروف و انحنای آن است. به حروفی مانند ”ح“ ، ”خ“ ، ”ج“ و امثال آن  »تحدیق« گفته می‌شود . حروفی که سفیدی میان آن‌ها از سیاهی (سواد و بیاض) به خوبی آشکار شده و از بالا و پایین و کناره‌ها به راحتی مشخص‌اند. انحنای حروفی مانند ”و“ ، ”ف“ و مانند آن ها (تحریق) در شروع، وسط و یا انتهای کلمه به نحوی است که موجب زیبایی می‌شود. تشخیص حالات حروفی مانند ”ه“ ، ”ع“ ، ”غ“ (تخریق) به راحتی امکان پذیر است. ترکیب حروف ”نون“ و ”یاء“ (تعریق) در پایان کلماتی نظیر من، عن و … با یک اسلوب مشخص مرتب شده اند. حفظ تناسب و تساوی فضاها میان حروف و به طور کلی زیبایی همة  حروف و خصوصاً گرایش آزاد دست در رهاسازی دنبالة  بعضی از حروف موجب شورانگیزی و زیبایی شده و از هر گونه تداخل حروف با یکدیگر و اشتباه شدن جلوگیری می کند.

خط محقق اولین خطی است که از خط کوفی منتسب شده و اولین خطی است که ابن مقله آن را به صورت هندسی اصلاح و بازطراحی کرد. در خط محقق اغلب بخش‌های حروف سطح است و بخش کمتری دور. سطح به آن بخش از حروف گفته می‌شود که تخت و اغلب افقی اجرا می‌شوند و دور بخشی از آنهاست که دارای انحناست. این نسبت 4 به 2 است. یعنی حدود 4 دانگ کلمات سطح و 2 دانگ کلمات دور است. (شکل 2) این دو ویژگی هم به خوانایی این خط کمک کرده و هم به زیبایی آن.

خط ریحان

خط ریحان مشتق از خط محقق است و تمام ویژگی‌های آن را دارد ولی ظریف تر است. درباره ریحان گفته اند: ”ریحان، نازبو و هر گیاه خوشبوی و یکی از خطوط ششگانه ابن مقله. قلم ریحان را از آن جهت ریحان گفته اند که رنگ و بوی ریحان دارد.“

نتیجه گیری:

خط محقق پس از خط کوفی، دومین خط قدیمی اسلامی است. حروف خط ریحان بسیار شبیه محقق هستند با این تفاوت که ظریف و کوچک اندامند. محقق خطی شکوهمند و در اجزاء خود، وضوح و تفکیک پذیری زیادی دارد. با ویژگی‌های ذکر شده جا دارد هنرمندان گرافیست فونت‌های جدیدی با الهام از خطوط محقق و ریحان طراحی کنند.

 

حتما ببینید

دیوار چهارم (FOURTH WALL ) در گفتگوی تلویزیونی( بخش 1 )

     این مفهوم ریشه در تئاتر صحنه‌‌ای دارد. فضا و صحنة  تئاتر کلاسیک یک چهاردیواری …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *